Azərbaycanın Qarabağda mövcud olmuş separatçı rejimin fəaliyyətinə 2023-cü ilin sentyabrında keçirilən antiterror tədbirləri ilə faktiki olaraq son qoyuldu. Bunun ardınca separatçı qurumun dövlət strukturlarının ləğvi barədə qərar qəbul edildi. 

Lakin üç il keçməsinə baxmayaraq, həmin rejimin töküntüləri İrəvanda tamamilə sıradan çıxmayıb. Bu gün separatçıların İrəvandakı nümayəndəliyində keçirilən tədbir göstərir ki, separatizm Ermənistanın siyasi və ictimai məkanında hələ də müəyyən təşkilatlanma imkanlarını qoruyur.

Bu mənzərə ilk növbədə Ermənistan hakimiyyətinin verdiyi siyasi mesajlarla ziddiyyət təşkil edir.

Nikol Paşinyan son illərdə dəfələrlə Qarabağ məsələsinin bağlandığını və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərində yeni səhifənin açıldığını bəyan edib. 2025-ci ildə o, Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhün artıq qurulduğunu və münaqişə səhifəsinin bağlandığını bildirmişdi.

İrəvanda isə tamamilə başqa mənzərə yaranır: Azərbaycan ərazisində fəaliyyət göstərmiş separatçı qurumun siyasi simvolları, strukturları və keçmiş nümayəndələri bir araya gəlir, “müstəqillik günü” qeyd edir və bununla da həmin qurumun "mövcudluğunu" siyasi yaddaşda yaşatmağa çalışırlar.

Burada əsas sual yaranır: Əgər Qarabağ məsələsi Paşinyanın dediyi kimi bağlanıbsa, onun siyasi nəticələrinin İrəvanda bu formada yaşadılmasına niyə imkan verilir?

Məsələ yalnız İrəvanın Nairi Zaryan küçəsində yerləşən bina ilə bağlı deyil. Həmin nümayəndəlik uzun illər ərzində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsindəki separatçı rejimin Ermənistan ərazisində əsas siyasi dayaqlarından biri olub. 2023-cü ildən sonra onun əvvəlki statusunun hüquqi və siyasi əsasları ciddi şəkildə dəyişib. Buna baxmayaraq, bina və onun ətrafında formalaşan fəaliyyət tamamilə aradan qalxmayıb.

Hətta 2025-ci ildə Ermənistan hakimiyyətinin həmin bina ilə bağlı hüquqi addımlar atdığı, axtarış keçirdiyi və obyektə dövlət nəzarətinin müzakirə edildiyi barədə məlumatlar yayılıb. Ermənistan hökumətinin binaya münasibətdə müəyyən hüquqi proses başlatması da göstərirdi ki, məsələ İrəvan üçün adi kommersiya və ya daşınmaz əmlak problemi deyil.

Ancaq bütün bunlara rəğmən, separatçı keçmişin siyasi aktorları həmin məkanda yenidən toplaşa bilirlər.

Bu isə Paşinyan hökumətinin qarşısında olduqca ciddi siyasi sual yaradır: Ermənistan hakimiyyəti həmin strukturu həqiqətən bağlamaq istəyir, yoxsa onu müəyyən həddə qədər qorumaqla daxili siyasi balans yaradır?

2025-ci ildə Paşinyan keçmiş Qarabağ rəhbərliyinin Ermənistan ərazisində ayrıca siyasi struktur kimi fəaliyyət göstərməsinə qarşı sərt mövqe ortaya qoymuşdu. O, Ermənistan ərazisində “ikinci dövlətin” mövcudluğuna imkan verməyəcəyini bildirmişdi. Bu, mühüm detalıdır.

Deməli, problem İrəvan üçün separatçıların ideoloji fəaliyyət göstərməsindən daha çox, onların Ermənistan daxilində müstəqil siyasi gücə çevrilməsi ilə bağlıdır.

Bir tərəfdən Paşinyan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını və Qarabağ məsələsinin bağlandığını bildirir. Digər tərəfdən isə separatçı keçmişin nümayəndələri İrəvanda açıq şəkildə toplaşır, tədbirlər keçirir və Qarabağ ideyasını siyasi gündəmdə saxlamağa çalışırlar.

Bu, rəsmi İrəvanın separatçı ideologiyanı dövlət siyasətinə qaytardığı anlamına gəlmir. Belə nəticə çıxarmaq üçün kifayət qədər əsas yoxdur. Lakin başqa bir reallıq var: Ermənistan hakimiyyəti separatçı ideologiyanın ictimai-siyasi səviyyədə tamamilə sıradan çıxarılması üçün hələ də qəti və ardıcıl xətt ortaya qoymayıb. Məhz bu məqam Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir.

Çünki sülh yalnız sənədlərin imzalanması ilə deyil, münaqişəni doğuran siyasi ideologiyanın aradan qaldırılması ilə də ölçülür.

Əgər Ermənistan hakimiyyəti Qarabağ məsələsinin artıq mövcud olmadığını düşünürsə, o zaman həmin məsələnin siyasi simvollarının dövlət paytaxtında qorunmasının izahı verilməlidir. Əgər nümayəndəlik hüquqi baxımdan fəaliyyət göstərən dövlət qurumu deyilsə, onun hansı statusla tədbirlər keçirdiyi aydınlaşdırılmalıdır.

Əks halda ortaya çox təhlükəli siyasi görüntü çıxır: Azərbaycan ərazisində mövcudluğu sona çatmış separatçı rejim öz siyasi fəaliyyətinin müəyyən elementlərini Ermənistan ərazisində davam etdirir. Bu, Bakı üçün elə də narahatlıq doğurmasa da, sülh prosesinə və Paşinyan rejiminə qarşı güvənsizliyə səbəb ola bilər. 

Əgər bir vaxtlar bu məkan separatçı rejimin Ermənistanla əlaqələndirici siyasi platforması idisə, indi onun funksiyası dəyişərək həmin ideyanın yaddaşda və siyasi gündəmdə saxlanılması istiqamətinə keçə bilər.

Bu səbəbdən Azərbaycan üçün əsas məsələ yalnız həmin tədbirin keçirilməsinə etiraz etmək deyil. Daha mühüm məsələ Ermənistan hakimiyyətinin sülh prosesində hansı siyasi mövqedə dayandığını aydınlaşdırmaqdır.

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində yeni mərhələ formalaşırsa, bunun əsas prinsiplərindən biri keçmiş separatçı layihələrin siyasi legitimliyinin də aradan qaldırılması olmalıdır.

Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarından imtina etməsi yalnız rəsmi bəyanatlarla deyil, siyasi praktika ilə də təsdiqlənməlidir.

Bu baxımdan İrəvanda separatçı rejimin ildönümünün qeyd olunması adi nostalji tədbir kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki belə tədbirlər ictimaiyyətə və xüsusilə gələcək nəsillərə müəyyən siyasi mesaj ötürür.

Paşinyan hökumətinin qarşısında isə sadə, lakin prinsipial seçim dayanır: ya “Qarabağ məsələsi bağlanıb” tezisini siyasi praktikası ilə də möhkəmləndirməli, ya da İrəvanda separatçı ideyanın yaşamasına şərait yaradan mexanizmlərin niyə qorunduğunu izah etməlidir.

Çünki sülhün ən ciddi sınağı onun tərəflərin çıxışlarında necə səslənməsi deyil, keçmiş münaqişənin siyasi alətlərinin bundan sonra necə rəftar görməsidir.

İrəvandakı mənzərə isə göstərir ki, Qarabağ münaqişəsinin hərbi mərhələsi başa çatsa da, onun siyasi kölgəsi Ermənistanın paytaxtında hələ tam çəkilməyib.

Gundemxeber.org